Europäische Religionsfrieden Digital
edition published: 2013
language: nld
availability: This file is licensed under the terms of the Creative Commons License CC-BY 4.0 (Attribution 4.0 International) (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/)

Religioens vrede

In den Eersten is elc kenlic[^1] dat de Tijrannische placca - ten eertijts gemaect op tfaict vande Religie door tingeven Raet ende toe doen vande vremde ende sonderlinge vande Spansche Natie son - der de Staten des Lants daer op te hooren , ende tzichtent met langs[^2] so meer rigieur ende onverdragelijcke straffheyt onderhouden , oor - spronc zijn van alle onse tegenwoordige swaricheiden als ten occa - sien van dien in meniger[^3] manieren des slandts Previlegien , Rechten ende loffe - lijcke costumen verbroken ende onder den Voet gebrocht ende[^4] hendelinge eenen Jammerlijcken Krijch veroorsaect zijnde. Angenomen[^5] by de vyanden des Va - derlants tot onser uuterste Slavernije ende verderffenisse. Ende alsoo daer tegens gheen ander Remedie en was dan comende by alle de Provincien van herwaertsovere in een verbont, soo is daer uut ghesproiten[^6] die Pasificatie van Ghent, die welcke naer diversche deliberatien ende consultatie daer op gheno - men soo wel by die Bisschoppen , Theologien als by den Rade van Staten ende andere van herwaertsovere gheapprobeert , geconfirmeert ende by pub - lique (solemnelen[^7])[^8] Eede beswooren is ghewest , niet alleenlijck by die Sta - ten van alle dese Nederlanden Gheestelijck ende wereldlijk int generaele en - de perticuliere, Maer[^9] oock by Don Johan van Oostenrijck[^10] uut den Name vanden May esteyt Maeckende accoort metten voors creven Staten ten aflegge van - den voors creven Krijch ende alle andere Inconvenienten. Ende hoe wel wy ver - hoept hadden dat inde onderhoudenisse van dien gheen faute en soude gewest hebben van wegen den voornoemden Don Johan , wiens Officie sonderlin - ghe was als ghecommiteert zijnde[^11] Goevernement ende goede directie vande voors creven Nederlanden de selve in Payse ende Vreede[^12] ende Tranquiliteyt toe onderhoudene, niete min doende ter contrarien hadde die voors creven Pacificatie in veelderhande Poincten gebroken ende[^13] by diversche saecken betoocht con - trarie zijnen Eedt dat hy hem daer aen niet houden en wilde, soo dat weder - omme de voors creven Oorloghe by hem vernieuwet is ghewest , de ons gedwongen heeft tot conservatie van onse Natuerale Liberteyt die[^14] beschermenisse ende wapenen eentsamelijck weder aen te nemen, wesende oock by dien ende door de extremiteyten daer inne ons de[^15] voors creven Oorloghe (Moeder van alle desor - dren[^16] ende Inconvenienten ) ghebrocht heeft bedwonghen te doene ende ge - dooghene teghens onsen danck ende goede[^17] meninghe diversche saecken Pre - judiciable[^18] der Religie ende gehoorsaemheyt van zijne May esteyt Die wy niet en hadden willen anders peynsen ende tegenwoordelijck niet en connen beletten, soo wy ten diverschen stonden voort aen gaen van dese Oorloghe hebben ver - toocht ende gheprotesteert so wel by Brieven als Ambassadeurs[^19] ghesonden aen zijn May esteyt Ende oock aenden voors creven Don Johan , ende al ist so dat ons noch macht noch wille tot onse voors creven bescherminghe en gebreeckt . nochtans also de diversiteyten vande Provincien ende vande menschelick Opinien[^20] seere ver - achten So ist te duchten dat[^21] onsen goeden wille noch onse macht daer toe niet helpen en sullen ten sy dat wy connen gesamptelijck in een naerdere ende ster - kere verbont, onverbreeckelijcke accoordt ende vereeninghe, sonderlinghe ten opsiene vande Religie. Want aenghesien dat niet alleenlijck ter occasie van - de Oorloghe , Maer[^22] oock van die Inevitable frequentatie ende conversatie vande Coopluyden ende andere Inwoonders vande omliggende Rijcken en - de[^23] Lande als van Vranckrijck , Enghelant ende Duytslant ende de ande - re Religie ghepretendeert reformeerde (gheanveert hebbende)[^24] , deselve Religie herwaertsovere in diversche Provincien gheachter volcht ende seer beherticht wert. Soo is grootelijcx te duchtene, ten sy datmen de Liberteyt ende exer - citie van deene so wel als vande oude Religie toelaet met een vriendelijc ac - coo rt ende Religien vrede[^25]: Exempel nemende aen Duytslant ende Vranck - rijck die by dien middele tsamen overcomen ende in vreede ende voorspoet le - vende zijn, daer sy te voren deen den anderen gheensins connende verdragen seer vyantlijck tracteerden[^26] dat by ghebreecke van die groote dangieren[^27] , Bloetstortinghe ende ande Inconvenienten gebueren sullen. Waer door lancx soo meer openinghe ende middelen onser alder vyanden binnen slants wesen - de ghegeven sal werden, daer wy ter contrarien met een vrientsamighe unie tsamen ghebonden ende ghecoppelt wesende , ons moeghen van alle anstaende Inconvenienten ende afgrouwelijckheyden beschermen ;

[^1: Schrevel, Recueil 1, S. 492, Z. 1: Elcken es ghenouch kennelyck.]

[^2: Schrevel, Recueil 1, S. 493, Z. 3: onlancx.]

[^3: Schrevel, Recueil 1, S. 493, Z. 6: eenigher.]

[^4: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 493, Z. 8.]

[^5: Schrevel, Recueil 1, S. 493, Z. 10: danach folgend zynde.]

[^6: Korrigiert aus: ghesprorten.]

[^7: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 493, Z. 19 aus: solemperneie.]

[^8: Ohne Klammer Schrevel, Recueil 1, S. 493, Z. 19.]

[^9: Schrevel, Recueil 1, S. 493, Z. 22: nemaer [!].]

[^10: Schrevel, Recueil 1, S. 493, Z. 22: don Jehan.]

[^11: Schrevel, Recueil 1, S. 493, Z. 28: danach folgend tot.]

[^12: Schrevel, Recueil 1, S. 493, Z. 29: vrede payse.]

[^13: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 493, Z. 32.]

[^14: Schrevel, Recueil 1, S. 493, Z. 36: ende.]

[^15: Schrevel, Recueil 1, S. 493, Z. 38: danach folgend zelve.]

[^16: Korrigiert aus: de sor|dren.]

[^17: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 494, Z. 2.]

[^18: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 494, Z. 3 aus: Prejudiciale.]

[^19: Korrigiert aus: Ambassaduers.]

[^20: Schrevel, Recueil 1, S. 494, Z. 12: danach folgend dat stuck.]

[^21: Schrevel, Recueil 1, S. 494, Z. 13: noch.]

[^22: Schrevel, Recueil 1, S. 494, Z. 18: nemaer [!].]

[^23: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 494, Z. 20 aus: vanden .]

[^24: Ohne Klammer Schrevel, Recueil 1, S. 494, Z. 22-23.]

[^25: Korrigiert aus: wreet.]

[^26: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 494, Z. 32. Textvorlage: ende.]

[^27: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 494, Z. 32.]

alle welcke saecken gheconsidereert , ende sonderlinghe dat den vyant niet[^28] anders vreesende dan ons te siene vereenicht ten opsiene van die Religie, sulckes onder tdexel van die aen allen zijden ons te stellen ende te houden in tweedrachticheyt , ende soo verre alst ghebuert dat hy met schalcklistighe behendicheyden oft met gewelt int Lant valt, hy[^29] en sal noch Gheestelijck noch Catholijc noch anderen spa - ren . Gheconsidereert oock dat de voornoemde vande Religie gepretendeert ghereformeerde hebben by diversche Requesten seer instantelijck ghesubbli - eert dat hen luyden de Libre Exercitie van die soude toeghelaten zijn[^30] ende onder sulcke Regule ende Ordinantie alst betamen[^31] soude: Soo hebben wy tot ghemeene Ruste ende Vreede nae rijpe deliberatie daer op ghenomen niet al - leenlijck met den ghedeputeerden vanden Ghenerale Staten, maer[^32] oock int perticulier hebbende daer op ghehoet de Staten van elcke Provincien , Ghe - ordineert ende ghestatueert , ordinieren ende statueeren by desen die nae vol - ghende Poincten. Ende dit sonder prejudicie vande unije ende[^33] Provincien van herwaertsovere , de welcke hen luyden niet en behoorden te alteeren noch te doen scheyden[^34] vanden anderen ten occasie van dese Ordinantie (s onderlin - ge)[^35] , aengesien dat niemant bedwongen en is te veranderen zijne Religie noch taccepteeren de Liberteyt, ten sy dat hyse goet vint.

[^28: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 2 aus: met.]

[^29: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 7 aus: Ny.]

[^30: Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 11: danach folgend met.]

[^31: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 12 aus: betalen.]

[^32: Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 15: nemaer [!].]

[^33: Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 19: vande.]

[^34: Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 21: scheedene deen.]

[^35: Ohne Klammer Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 22.]

I.

In den Eersten dat alle misdaden ende Injurien gheschiet tzichtent de voors creven Pasificatie van Ghent ter cause[^36] vande Religie. Sullen ver - gheven ende vergheten zijn als oft[^37] niet gheschiet en waer[^38] , soo datter oorsaecke van dien niemant toespreeckelijck noch vervolghet[^39] en wert te weten dat daer anders gheen[^40] verhael noch ondersoeck[^41] ghedaen en sal[^42] wor - den , op Peene ende[^43] by de transgresseurs[^44] ghecorrigeert te zijne als Peysbre - kers ende perturbateurs vande ghemeene ruste.

[^36: Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 26: occasie.]

[^37: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 27.]

[^38: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 28.]

[^39: Korrigiert aus: vervoighet.]

[^40: Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 29-30: noch anders, ende zal danof egheen.]

[^41: Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 30: verzoeck.]

[^42: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 30.]

[^43: Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 31: van.]

[^44: Korrigiert aus: transgressuers.]

II.

Ende op dat dien[^45] volghende ten opsiene vande diversiteyt der[^46] Reli - gien (die met gheweld: ende Wapenen niet en moeghen onderhouden inghe - plant noch oock onderdruckt te worden) gheen tweedracht noch questie meer en gheschiede , is geordineert dat elck aengaende de voors creven[^47] twee Religien vry ende vranck mach blijven So hy voor Godt verantwoorden wil in sulcker wijs dat de eene den anderen niet en sal moeghen stooren , maer dat een yege - lijck , tsy Gheestelijck oft wereldlijk , tzijne met ruste ende vreede[^48] besitten ende behouden mach Ende Godt dienen nae het verstant dat hem inghegeven is, ende soo hy ten uutersten daghe sal willen verantwoorden , immers so lan - ghe ende totter tijt thoe datter een alghemeene oft Nacionael Concilie beyde partijen Liberlijck ghehoort weesende anders derhalven ghesloeten ende ge - termineert wert.

[^45: Korrigiert aus: dien, dien.]

[^46: Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 35: vande.]

[^47: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 495, Z. 38.]

[^48: Schrevel, Recueil 1, S. 496, Z. 4: vrede ende ruste.]

III.

Ende ten fijne dat die voors creven Liberteyt vande Religie over beyden zijden ghereghelt sy met bequame ende lijdelijcke[^49] condicien telcx gherustichde ende verseeckeringhe , is gheordineert dat die Catholische ende Roomsche Religie sal weder op ghestelt worden: Soo wel inde Steden van Hollant ende Zee - lant als in andere Steden ende plaetsen vanden Lande van Herwaertsover daer die verlaten is gheweest , om aldaer payselijck ende Liberlijck gheexer - ceert te worden sonder eenich truble oft belet voor den gheenen diet beghee - ren sullen , beholtelijck dat sy niet minder van ghetaele en zijn dan Hondert Messinaghen in elcke groote Stadt oft Dorp daer sy[^50] continuelijk[^51] gheseten gheweest hebbende ten minsten den tijdt van een[^52] Jaer, ende inde cleene den meesten veel van den Inwoonderen oock verjaert.

[^49: Schrevel, Recueil 1, S. 496, Z. 12: behoorlicke.]

[^50: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 496, Z. 22.]

[^51: Korrigiert aus: contijuelijk.]

[^52: Schrevel, Recueil 1, S. 496, Z. 23: danach folgend gheheelen.]

IIII.

Soo oock Insghelijcks die voors creven Religie gheseyt die Reformeerde sal moeghen openbaerlijck gheexerceert zijn in alle[^53] plaetsen vanden Lande van Herwaertsovere daer tselve by die Inwoonders in ghetale voorschreven be - gheert wort.

[^53: Schrevel, Recueil 1, S. 496, Z. 28: danach folgend steden ende.]

V.

Wel verstaende dat so wel de ghene van de eene als van de ander Religie sullen moeten hen luyden presenteren[^54] voor de Ma - gistraet daer sy Respectivelijck elc int zijne dexercitie van haer - luyden gheintermitteerde[^55] Religie sullen begeeren, de hen luyden daertoe sullen moeten terstont bequame plaetsen designeeren te weten in Hollant ende in Zeelant voor de van die oude Reli - gie: Sulcke Kercken ende Cappellen alsser sullen bevonden[^56] wor - den[^57] , ende by ghebreecke van dien eenighe plaetsen daer de ghe - staen hebben, al waer de Catholique sullen moegen haerluyder Cappellen oft Kercken moeghen[^58] weder op brengen ende inde andere Provincien sulcke bequame plaetsen als die Magistraet hen luyden sal bewijsen , Beholtelijck dat die verre gheleghen zijn van Catholische Kercken in dient doenlijck is, ten fijne dat door de viciniteyt ende nae ghelegentheyt gheen questie oft ge - schillen en rijsen somen ghemeenlijck siet ghebueren, in welcke plaetsen sy elck int zijne respectijvelijck sullen mogen doen hou - den , hooren ende celebrieren de Godtlijcke diensten , Predicati - en , Beedinghen, Sanghen, Doopsels , tNachtmael, Begravin - gen , Houwelicken, Scholen ende alle andere saecken haerluy - der Respective Religie toebehoorende.

[^54: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 496, Z. 32 aus: pertieren.]

[^55: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 496, Z. 34 aus: geintermineerde.]

[^56: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 496, Z. 38 aus: benonden.]

[^57: Schrevel, Recueil 1, S. 496, Z. 38: wesen daertoe bequame.]

[^58: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 497, Z. 3.]

VI.

Ende daer tvoors creven exercitie int openbaer niet gheschieden en sal , ende sal niemant om[^59] tfaict vander Religie[^60] moeghen ondersocht noch toeghesproecken wesen in eenigher manieren ter cause[^61] dat hy doen sal binnen zijnen huyse.

[^59: Schrevel, Recueil 1, S. 497, Z. 15: an.]

[^60: Schrevel, Recueil 1, S. 497, Z. 15-16: danach folgend en zal aldaer.]

[^61: Schrevel, Recueil 1, S. 497, Z. 17: occasie, danach folgend van tghuene.]

VII.

Verbiedende seer expresselijck op de Peene voors creven So wel de ghene van de eene als van de ander Religie, van wat qualiteyt oft condicien sy zijn, mal - canderen[^62] te trubleeren, moytenisse ofte hinder te doene met woorden ofte feyten[^63] inde exercitie van haerluyder respectijve Religien[^64] ende het ghene dat daer of dependeert, noch oock den anderen te ontstichten oft schandelisieren.

[^62: Schrevel, Recueil 1, S. 497, Z. 17: elcanderen [!].]

[^63: Schrevel, Recueil 1, S. 497, Z. 23: wercken.]

[^64: Schrevel, Recueil 1, S. 497, Z. 23: religie.]

VIII.

Maer dat elck hem[^65] abstineere ende hem verdraeghe van te coemen ter plaetsen daermen andere Religie dan die zijne exerceert, ten sy dat hy hem wachte van schandelatie ende reguleere hem na de statuten ende Ordinanti - en van de Kercken oft Templen daer hy hem vinden sal op Pene als voors creven.

[^65: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 497, Z. 26.]

IX.

Dat alle Monnicken, Religieusen ende andere Ecclesiastiqen persoonen sullen Liberlijck ende sonder eenich molestatie oft hindernisse moeghen ghe - bruycken van alle[^66] haerluyder goedinghen, thienden ende alle[^67] ander gherech - ticheyden.

[^66: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 497, Z. 34.]

[^67: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 497, Z. 35.]

X.

Dit sonder prejudicie vande Provincien van Hollant ende Zeelandt die nopende die Gheestelijcke goeden[^68] aldaer liggende hen reguleeren sullen[^69] vol - ghende de XXII. artijckel vande voors creven Pacificatie van Ghendt tot dat by die generale Staten anders gheordineert sy.

[^68: Schrevel, Recueil 1, S. 497, Z. 37: goedinghen.]

[^69: Schrevel, Recueil 1, S. 497, Z. 38: zullen reguleren.]

XI.

Ende om alle Irritatien , bitterheyden ende questien te schouwen , verbie - den te maecken, Singhen ofte int openbaere te brenghen[^70] eenighe schampere oft Injurieuse Liedekens, Balladen, Refereynen ofte andere Libellen ofte schriften diffamatoire noch de te Drucken[^71] oft vercoopen over de een noch o - ver de ander zijde.

[^70: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 498, Z. 5: bringhene. Textvorlage: vrenghen.]

[^71: Schrevel, Recueil 1, S. 498, Z. 7: prentene.]

XII.

Verbiedende oock alle Predicanten , Lecteurs ende anderen de int open - bare spreecken eft Preeken[^72] , van wat Religie sy zijn, te useeren van eenighe spraken oft propoosten tenderende tot oproeringe oft seditie , maer sullen hen - luyden draghen tamelick ende modestelick niet seggende dan tgene dat dient ter[^73] Instructie oft edificatie vanden auditeurs op de peene voors creven.

[^72: Schrevel, Recueil 1, S. 498, Z. 10: preken ofte spreken.]

[^73: Schrevel, Recueil 1, S. 498, Z. 14: tot.]

XIII.

Verbiedende voorts op ghelijcke pene alle Soldaten, van wat Religie sy zijn, te draghene eenighe marcken oft Lijckteeckenen daer door sy malcande - ren[^74] souden moegen Irriteren oft verwecken tot tweedracht oft questie.

[^74: Schrevel, Recueil 1, S. 498, Z. 18: elcanderen [!].]

XIIII.

Dat die vande voors creven Religie gehouden sullen zijn[^75] so wel Hollant ende Zeelant als anders te onderhouden die wetten ende usancien vande Catho - lische Kercke om tfaict vanden houwelijcke ghecontracteert ende te contrac - teren ten opsiene vande graden ende bystansels van consanguiniteyt ende af - finiteyt , wel verstaende dat angaende die houwelijcken als nu ghedaen inden derden oft vierden graet de vande voors creven Religie niet en sullen gemolesteert zijn noch die validiteydt[^76] vande selve houwelijcken in twijvelachticheyt[^77] ghe - brocht noch oock de successie geweert den kinderen vande voors creven houwelijc - ke gheprocreert oft te procreeren[^78].

[^75: Schrevel, Recueil 1, S. 498, Z. 20: zullen ghehouden zyn.]

[^76: Schrevel, Recueil 1, S. 498, Z. 28: prealiteyt.]

[^77: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 498, Z. 28.]

[^78: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 453, Z. 35: procréer (frz. Vorlage). Textvorlage: procrerene.]

XV.

Wel verstaende dat die Gheestelijcke affiniteyt die houwelijcken niet en[^79] sal moeghen beletten.

[^79: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 498, Z. 32.]

XVI.

Ende en sal gheen onderscheyt noch distinctie ghemaeckt zijn ten opsiene vande Religie Int ontfanghen van eenighe Scholiers, Siecken oft Armen niet meer inde universiteyten , Colligien, Scholen, Hospitalen , Siechuysen dan inde publicque aelmoesen noch anders.

XVII.

Dat die vander Religie sullen ghehouden zijn buyten Hollant ende Zee - lant te houden ende onderhouden de Feestelijcke daghen opgeset inde Cato - lische Roomsche Kercke te weten als Sondaghen, Kersdaghen , Apostelda - gen , Onser vrouwen Bootschap , Hemelvaert , Lichtmisse ende Sacraments dach, ende en sullen op de selve dagen moeghen besongnieren vercoopen noch winckels open doen.

XVIII.

Dat oock op daghen dat by die selve Kercke verboden is vleesch teeten de vleesch huysen sullen ghesloten blijven ende sal hem elck[^80] draghen politic - que na de ordinancie van elcke plaetse.

[^80: Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 9: ooc.]

XIX.

Ende om datmen[^81] te beter vereenigen can[^82] alle de ondersaten van herwaerts - overe , verclaren dat so wel die ghene van die eene Religie als van die andere sullen capabel wesen , daer toe ydone zijnde[^83] om te houden[^84] , exerceren alderhan de Officien ende Staten so wel van Justicie als andere, sonder nochtans[^85] dat de vande voors creven Religie geseyt gereformeert sullen gehouden zijn te doen een ander Eedt noch verbonden tot anderen de voren dan wel ende getrouwelijc texerceren haerluyder Staten ende Officient[^86] onderhoudene dordenantie daer op gemaect.

[^81: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 11.]

[^82: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 11.]

[^83: Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 14: wesende.]

[^84: Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 14: danach folgend ende.]

[^85: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 15.]

[^86: Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 19: danach folgend ende.]

XX.

Ende om dies wille dat de administratie van Justitie is een vande prin - cipaelste middelen om te houden[^87] die ondersaten in Peyse ende eendrachtich - heyt ende dat niet te min de selve door de diversiteyt vande Religien ende an - ders in diversche plaetsen onder de voeten getreden wort tot groote verdruc - kinge ende Injurie vande onnosele ende ander recht begeerende. So is[^88] daer - om[^89] in ende teghen alle calumnien[^90] huyden[^91] te te seere regneerende te versiene , gheinterdiceert op de voors creven pene soo wel de jugen[^92] , Magistraten als andere[^93] Persoonen voort aen niemant an te tasten of te vanghen sonder tobserveren van drie ghecostumeerde weghen,[^94] te weten in present[^95] mesfaict , oft by ordinantie vanden juge[^96] op wettelicke Informatie Precedente ghegheven , ofte daer partije formee is haer hebbende doen[^97] inschrijven.

[^87: Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 22-23: onderhouden.]

[^88: Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 27: begheerende, es, omme.]

[^89: Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 27-28: daerinne.]

[^90: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 28 aus: calumpioen.]

[^91: Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 28: heydent.]

[^92: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 30 aus: teghen.]

[^93: Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 30: particuliere.]

[^94: Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 32: danach folgend deene.]

[^95: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 33 aus: put.]

[^96: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 34 aus: juwen.]

[^97: Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 35: ghedaen.]

XXI.

Ende sullen de personen by eenich van drie voors creven[^98] middelen vangen[^99] terstont moeten gestelt ende gedeliveert[^100] zijn in handen van haerluyder juge competent, die[^101] van zijne stucken[^102] ghekent ende Justitie ghedaen te zijne soot behoort.

[^98: Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 36-37: voorn. drye.]

[^99: Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 37: ghevangen.]

[^100: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 455, Z. 6: délivrez (frz. Vorlage). Textvorlage: gedelinreert; Schrevel, Recueil 1, S. 499, Z. 38: ghedeclareert.]

[^101: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 1: omme.]

[^102: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 1: sticken.]

XXII.

Ende niet te min op dat die quade rumueren[^103] vander republicquem soude te bet moegen geexpurgeert ende verdreven werden, so[^104] is elck toegelaten ooc sonder[^105] te hebben eenich perticulien Interrest eenen anderen wie hy sy te ac - cuseeren , beholtelick dat tselve gheschiede met behoorlijcke Informatie ende voor juge competent de ghehouden wert binnen acht daghen daer naer[^106] ofte eer volgende de costumen van plaetsen[^107] den geaccuseerde te doen berichten ende voorts daer in te procedieren in aller diligentie tot condempnatie oft ab - solutie so hy goede[^108] Justitie bevinden sal soot behoort[^109].

[^103: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 3: humeuren.]

[^104: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 5.]

[^105: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 1: zonder ooc.]

[^106: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 9.]

[^107: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 10 aus: Placcaten.]

[^108: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 12: in.]

[^109: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 13: behoorende.]

XXIII.

Sonder dat nochtans[^110] niemant[^111] geoorloft wort eenen anderen te Calum - neeren[^112] oft lichtelijck sonder fondament te bedraghen ende zijnen Name ofte[^113] Fame te cort te doene oft naer te spreken op pene als voors creven.

[^110: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 14: nochtans dat.]

[^111: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 14: iemandt.]

[^112: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 15: ealumnieren [!].]

[^113: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 16: ende.]

XXIIII.

Ende omme nopende dexecutie[^114] soo wel die[^115] civile als criminele Justitie elcken vredelijck[^116] Contentement te ghevene , is gheordineert dat voortan alle wetten ende Magistraten van perticuliere Steden, Casselerien , Dorpen ende Heerlijckheyden vanden Lande van herwaertsovere sullen ghestelt ende ge - maeckt zijn van die treffelijcxste personen , Liefhebbers des Vaderlants, son - der distinctie van de Religie.

[^114: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 18: dexercitie.]

[^115: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 18: vande.]

[^116: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 19: redelick.]

XXV.

Welcke wetten ende Magistraten sullen hen luyden alleene ende over al moyen met tstuck van Justicien , Pollicie oft gouvernement vande steden en de plaetsen daer sy ghestelt zijn.

XXVI.

Sonder dat niemant[^117] al henluyden daer in sal mogen eenich trubel oft be - let[^118] oft hem beschamet[^119] doen noch henluyden eenichsins[^120] daer door[^121] onderwin - den in wat maniere ende onder wat pretext[^122] dat sy.

[^117: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 29: yemandt.]

[^118: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 30: belet, trouble.]

[^119: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 30: empessement.]

[^120: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 30-31: eenichsins heml.]

[^121: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 31: daermede.]

[^122: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 455, Z. 33: prétexte (frz. Vorlage). Textvorlage: protex; Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 32: dexsele.]

XXVII.

Ende want de wetten alomme onlancx[^123] vernieuwet zijn, die ghene diemen noemt die achtiene oft ander in haer luyder gheslachte[^124] ghestelt in minder oft meerder ghetal, sullen alomme verlaten zijn ende haer sal verboden zijn haer daer niet in te steken oft moyen met de ghemeyne Affairen noch selfs van die fortificatie ende wachte vande steden , ten sy datse tot de selve fortificatie ende wachte sonderlinge ghekosen ende gedeputeert werden by de voors creven wetten.

[^123: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 33: onlancx allomme.]

[^124: Schrevel, Recueil 1, S. 500, Z. 35: ghesach.]

XXVIII.

Ende dien angaende en sullen sy oock niet moeghen eenighe Ordinantie van Importantie gheven dan by voorgaende Communicatie vander Wet en - de[^125] Steden daer sy ghestelt zijn ende by haer luyder expresse ordinantie op pe - ne als voorschreven.

[^125: Schrevel, Recueil 1, S. 501, Z. 5: vande.]

XXIX.

Ende op dat dese onse Ordinantie te lichtelijcker onderhouden werde, sul - len door de Commissarisen ende andere Ghedeputeerden oft macht hebbende de Wetten[^126] te vernieuwen, ghecommitteert worden vier Notable duechdelijc - ke Persoonen wel gequalificeert om tallen occasien van Officie weghen, Ja oock sonder van partije versocht te zijne, hem t Informieren op de Infractie ende Contraventie vande voors creven Ordinantie de selve ghedaen informatie in[^127] Schriften ghestelt ende gheteeckent ten minsten by drie van hem sal terstont ghepresenteert[^128] worden in handen van Magistraet om sommierelick[^129] daer af kennis - se ghenomen ende teghen[^130] die overtreders by prompte executie vande voors creven penen[^131] gheprocedeert te worden.

[^126: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 501, Z. 10.]

[^127: Schrevel, Recueil 1, S. 501, Z. 15: by.]

[^128: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 501, Z. 17 aus: geputeert.]

[^129: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 501, Z. 18 aus: sonderlinge.]

[^130: Schrevel, Recueil 1, S. 501, Z. 19: jeghens.]

[^131: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 501, Z. 20 aus: Prince.]

XXX.

Wel verstaende dat die Officie vande voors creven Notable ende duechdelijcke Personen niet meer dueren en sal als[^132] een Jaer ende dat sy sullen mitten voors creven Magistraet[^133] worden vernieuwt ende verandert.

[^132: Schrevel, Recueil 1, S. 501, Z. 22: dan.]

[^133: Schrevel, Recueil 1, S. 501, Z. 23: metten voors. magistraten zullen.]

XXXI.

Ende also de ongehoorsaemheyt van sommige steden van herwaertsovere tegen[^134] haer overheyt oorsaecke geeft van groote diffidentie, hebbende eendeels tot noch thoe verachtet die permissie ende[^135] vryheydt van die Religie, ende dat sonder reintegreren vande voorschreven[^136] onderdanicheyt niet en can ghevon - den worden eenich Fondament van versekertheyt , ist gheseydt , gheordineert ende gheaccordeert dat niet alleenlijck alle Magistraten , maer oock alle an - dere[^137] , van wat state ofte[^138] Conditie[^139] hy sy sullen , voortaen ghehouden ende schul - dich zijn te ghehoorsamen ende nae te volghen[^140] alle Ordinantien , Placcaten, Mandamenten ende bevelen soo wel van zijne voorschreven hoocheydt als geuverneur ende Capiteyn generael Als vanden voorschreven Heeren die generale Staten, soo wel om Krijchsvolck ende garnisoenen te lichten, Casseeren , onderhouden, Inne ende aen te nemen oft Licentieren als in col - ligeeren , emploireren oft uutdeelen vande penninghen tot onderhoudt vanden teghenwoordighen Krijch, ende generalijck in alle andere dinghen, alsmen ge - woonlijc is ende behoort eenen Geuverneur[^141] ende Capiteyn generael te doen oft te laten.

[^134: Schrevel, Recueil 1, S. 501, Z. 26: jeghens.]

[^135: Schrevel, Recueil 1, S. 501, Z. 28: vande.]

[^136: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 501, Z. 29.]

[^137: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 501, Z. 32.]

[^138: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 501, Z. 33.]

[^139: Schrevel, Recueil 1, S. 501, Z. 33: danach folgend ofte qualiteyt.]

[^140: Schrevel, Recueil 1, S. 501, Z. 35: achtervolghen.]

[^141: Korrigiert aus: Geuvernuer.]

XXXII.

Ende aengaende vande ghevanghenen , van wat qualiteyt oft condicie sy zijn ende waer die op[^142] ghehouden worden sonder eenighe exceptie, der selven sullen terstont gestelt worden te rechte voor haerluyder ordinaris rechteren, oft by ghebreke van dien gherelaxeert[^143] worden onder sulcke conditien, modi - ficatien ende cautie voor die ghemeyne ruste ende versekertheydt van eenighe ghelijck[^144] ende des Vaderlants sal ghevonden[^145] worden te behooren , op pene dat de overtreders soo int perticuliere als int generale sullen verlaten worden als vyanden ende perturbateurs vande ghemeyne ruste ende haer goeden geappli - ceert totter generaliteit nootdorsten sonder prejudicie vande geinterressierde.

[^142: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 502, Z. 8.]

[^143: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 502, Z. 11 aus: ghereloreert.]

[^144: Schrevel, Recueil 1, S. 502, Z. 13: yeghelick.]

[^145: Schrevel, Recueil 1, S. 502, Z. 14: bevonden.]

XXXIII.

Wel verstaende dat inghevalle eenighe redelijcke oorsaecke waren daer - omme men niet ghehouden en ware die voorschreven Ordinantien , Manda - menten[^146] ende bevelen terstont nae te comen Sal dexecutie daer af gediffereert zijn[^147] , soo verre tselve eenighe uutstel lijden mach, totter tijt toe op[^148] die res chrip - tie (de in aller diligentie[^149] gedaen sal worden) anders sal worden geordiniert.

[^146: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 502, Z. 22.]

[^147: Schrevel, Recueil 1, S. 502, Z. 23: worden.]

[^148: Schrevel, Recueil 1, S. 502, Z. 24: dat.]

[^149: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 502, Z. 25 aus: reverentien.]

XXXIIII.

Welcker twee ordinantien oft bevelen een yegelicken schuldich sal zijn son - der voorder replicque oft uutstel terstont gehoorsaemt te zijn.

XXXV.

Alles sonder prejuditien van Privilegien ende loffelijcke costumen oft u - santien van elcken der voorschreven Provintien , die welcke blijven in harer cracht ende vigeur[^150] , niet tegenstaende dese ordinantie met de welcke wy niet en[^151] verstaen eenichsins de voors creven Privilegien te derogueren.

[^150: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 502, Z. 32 aus: Figuer.]

[^151: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 502, Z. 33.]

XXXVI.

Reserveerende zijne hoocheyt ende de voorschreven generale Staten hen de Interpretaen , Declaratie, Diminutie, Augmentatie oft veranderingen[^152] van dese Ordinantie ende elck poinct der selver , als tot welvaert ende ruste vant Vaderlant namaels sal bevonden worden te behooren.

[^152: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 3 aus: verhinderinghe.]

XXXVII.

Ende om volcoemene confirmatie ende versekerheyt van alle t[^153] voors creven is, zijn met haer[^154] goede weeten ende wille int dit Tractaet ghecomprehendeert hoochghebooren ende machtighe Prince.[^155]De welcke ende elck van hem als garrant,[^156] Borghe van[^157] ge - trouwicheyt so wel[^158] van de eene als van de ander partijen ende van gheheele vervullinge ende punctuel onderhout van alle tghe - des[^159] voors creven is, hebben belooft ende gheswooren[^160] , op Princelijcke woorden by tGheloove ende Wet de sy anghenomen hebben in haer Doopsel te beschermen , garanderen ende doen restitueren also[^161] van deen als van dander zijde die hem hier namaels souden moeghen vinden geinteresseert , beschadicht oft vermindert, In welcke ghestalte oft maniere dat sy , door tovertreden oft tegen - comen van tghene dat[^162] voors creven is in gheheele oft in deele, ende in sonderlinghe Protectie te hebben die Prelaten end ander Ghee - stelijcke Persoonen ende huns[^163] vermoegens weren dat den sel - ven gheen truble oft molestatie ghedaen en werde an haer Per - soonen , Exercitien van haere voors creven Religie noch vreedelijcke Processie ende ghebruyck van[^164] al hare goeden soo wel[^165] thienden als andere.

[^153: Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 7: danach folgend guene dies.]

[^154: Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 7: hunnen.]

[^155: Artikel 38 in Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 10.]

[^156: Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 10: danach folgend ende.]

[^157: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 11 aus: ende.]

[^158: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 11.]

[^159: Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 13: tgheunt dies.]

[^160: Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 13-14: beswooren.]

[^161: Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 16: alle zoo.]

[^162: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 20.]

[^163: Korrigiert nach Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 22 aus: huys.]

[^164: Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 26: in.]

[^165: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 26.]

XXXVIII. [Artikel 39 in Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 27.]

Alsoo beworpen ende gheadvisiteert soo wel by den Rade van Staten als by[^166] die generale Staten van den Lande van her - waertsover . T’Antwerpen vergadert den XII. Julij. Anno. 1578.[^167]

[^166: Fehlt Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 28.]

[^167: Schrevel, Recueil 1, S. 503, Z. 29: XIIen Juli LXXVIII.]

Schrevel, Recueil 1 Schrevel Arthur Charles de Recueil de documents relatifs aux troubles religieux en Flandre 1577-1584, Bd. 1 Brügge 1921 Serie Mélanges 8